SYMBIOSIS

Markus Stockhausen

SYMBIOSIS

für Klarinette, Bassklarinette, Trompete, Flügelhorn und Streichorchester

Symbiosis (2007) betekent volgens het woordenboek ‘een associatie tussen twee organismen die samenleven en elkaar wederzijds tot voordeel zijn’.

Markus Stockhausen beschrijft het uitgangspunt voor Symbiosis voor strijkorkest en twee solisten als ‘de wens een groot werk te maken voor Tara Bouman en mij, waarin we als gelijkwaardige solisten kunnen spelen en onze verschillende klankkleuren en speeltechnieken uit het klassieke en het hedendaagse repertoire, uit jazz en vrije improvisatie kunnen combineren’. Het dubbelconcert met zijn levendige schilderende toontaal lijkt haast een reis door het leven: van de eerste nog onbepaalde groeperingen en heftige uitbarstingen naar de vriendelijke, bijna-dode fade-out. Markus Stockhausen zegt dat Symbiosis niet is geschreven als programmatische muziek – het is geïnspireerd is op puur muzikale ideeën – maar, zo zegt hij, ‘ik heb er geen bezwaar tegen als aan de muziek uiteenlopende betekenissen worden gegeven’.

Het krachtige openingsgebaar is geïnspireerd op een compositiechniek die Markus Stockhausen zich herinnerde van Derde Symfonie van Per Nørgård, en die hij ook tegenkwam in Jet Stream, een trompetconcert dat Peter Eötvös in 2002 voor hem schreef. In Symbiosis weven de strijkers met snelle notensequenties een krachtig klanktapijt van rusteloze, pulserende kwintolen en septolen. Als de strijkerssecties verder worden gediviseerd ontstaan er momenten van dichte polyritmiek en complexe harmonieën, die desondanks nog steeds volkomen transparant blijven. De strikt gecomponeerde eerste sectie eindigt met heldere vloeiende harmonieën in C groot, gevolgd door de tweede sectie in langzame ¾-maat waarin de basklarinet en flugelhorn zich boven de strijkersklanken al improviserend met elkaar verstrengelen.

Het virtuoze tweede deel begint met een attacca in een snel 5/8-rimte. Pizzicato ostinati in de lage strijkers en overdadige solistische lijnen in de violen zorgen voor een Latijns-Amerikaanse drive, terwijl de trompet tot magistrale hoogten stijgt. Een klarinetsolo maakt zijn entree en wordt gevolgd door een uitwisseling tussen beide solisten bestaande uit snelle figuren en lenige intervalsprongen die geleidelijk tot rust komen.

Het derde deel heeft als titel Swarm of Bees (‘bijenzwerm’). De klank wordt nu gekenmerkt door chromatiek en subversieve atonale weefsels in de strijkers. Tussen de solisten ontwikkelt zich een opgewonden dialoog die escaleert tot een verhit debat en tot uitbarsting komt in een vrije improvisatie over ritmische riffs van de strijkers.

Het vierde deel volgt als een gebaar van verzoening, met een vrij en teder thema in frygisch A. Een droevig, klaaglijk motief in de eerste viool wordt in eerste instantie beantwoord door de cello, later opgepakt door de basklarinet en de flugelhorn en dan ‘romantisch’ geharmoniseerd door het orkest. Markus Stockhausen beschreef zijn bedoeling hiermee als volgt. ‘In dit deel wilde ik iets uitdrukken dat ik vaak mis in “nieuwe” muziek: een duidelijk warm gevoel, dat voor mij alleen kan worden uitgedrukt in “klassieke harmonieën”.

In contrast daarmee lijkt de taal van het laatste deel duidelijk soberder. De titel zou in grote letters geschreven kunnen worden als afscheid, transformatie of dood, maar ook als vrede of loslaten. Het thema van de vijf laatste maten van dit deel is in 5/4-maat. Het verschijnt eenmaal in elke strijkerssectie voordat de basklarinet en flugelhorn inzetten met lange, heldere notenketens. Dan lossen hun stemmen op in vrije improvisatie.

Op dat punt wordt de titel Symbiosis direct uitgedrukt in muziek: de solisten smelten samen in microtonen en puls zoals ze tot dan toe in het stuk niet eerder hebben gedaan. Het thema verschijnt nog een laatste keer unisono in de strijkers, waarna het stuk ‘in vrede’ eindigt op G.

Das Konzertfoto zeigt Tara Bouman, Markus Stockhausen und die Deutsche Kammerakademie Neuss am Rhein unter der Leitung von Lavard Skou Larsen bei der Aufführung von "Symbiosis" am 28. Oktober 2007 im Klaus-von-Bismarck-Saal des WDR Köln.

Aus einem Konzertmitschnitt mit der Deutschen Kammerakademie Neuss am Rhein unter Lavard Skou Larsen haben wir in 2008 eine CD über das Aktivraum-Label mit dem Titel SYMBIOSIS – Werke von Markus Stockhausen veröffentlicht.

Zurück zur Werksübersicht